زهتابی
آزاد تبریز-
بؤیوک تورک عالیمی پروفسور دکتور محمد تقی زهتابی جنابلاری ایکی جیلدلی بیرکیتاب یازاراق « ایران تورک لری نین اسکی تاریخی » نی وکؤک لرینی ۷۰۰۰ ایل سوره سینده آراشدیریب، و داها بیر اوچ جیلیدلی کیتاب دا « موعاصیر ادبی آذری دیلی، آوا شناسی _ تورک دیلی صرفی – علم معانی یا لکسیکولوژی » تورکون دیلینه دایر گرامر و یازی قاعده لرین یازیب ویئنه باشقا بیر اؤندر کیتابیندا دیلیمیزین صرف نحو ین یئکون لاشدیریبدی. هله داهی عالیم، فارس دیلی گرامئرینه دایر عربجه بیرکیتاب یازمیشدیر. اونون باشقا کیتابلاری دا وار کی، بعضی لری یاییلسادا، هله چوخی گون اوزی گؤرمه ییبدیر. امیدیم وار قالان کیتابلاری دا چاپ دان بوراخیلیب و عموم خلق استفاده سینه معروض قالسین لار. عالیم بو نئچه قالارجی کیتابلاردا، بیر انسیکلوپئدیا کیمی، هم آذربایجانیمیزین تاریخینی، هم ده دیلی میزین یازی قاعده لرین آکادمیک لشدیریب و علمی سویه یه قدر یوکسلت میشدیر. دئمه لی علمی بیر موضوع قلمه آلینیب یازیلسا و کاغاذ اوستونه قئید اولونسا ، مکتوبحاله گلیب و بیرداها آرادان ایتیب، گئدیب، باتماز. بیز بو بؤیوک اثرلرده، یازارین گؤردوگو ایشین دگرین و اؤنمین، و ائله جه اونون بو کیتابلاردا عؤمور بویی، چالشماسین گؤروب بهره لنیریک . منجه ایکی موضوعا داییر بو کیتابلار، اونون شاه اثرلری اولموش و آرایا گلدیکده خلقی میزین دیل قاعده لرین، و دئرین گئچمیشین اوزه چیخارتمیش و ادبی و تاریخی باخیشندا بؤیوک دئییشیکلرو یؤنه تیملریاراتمیشدیر . بو کیتابلاری اوخودوقدا، اینسان اونون نه قدر خلقینه و ائله جه تورکلره تعهدون و باغلی لیغین حیس ائدیب دویور. عالیم کیتاب لارین بیری نین گیریشینده یازمیش دیر : « گنج چاغلاریمدا باکییا گئت دیم، و دیلیمیزین اؤیرنمه سینه جان آتدیم، آنجاق سیبری یه و قزاقستانا سوروجو اولدوم. و دیپلم مدرکیم یانیمدا اولماینجا، اوردا یئنی دن تحصیل آلدیم. سونرا باکی اونیورسیته سینده سیناقدان قبول اولدوم و اورا گیردیکده نمره لریمین یوکسک اولماسینا گؤره، انستیتو باشچی سی، کیمیا درسی اوخوماغین ( مادیات گلیرینه گؤره ) تکلیف ائتدی. لکن من اؤز آنا دیلیمین اؤیرنمه سینه کونول لی اولماغمی دئدیکده منه تبریک دئییب آلقیشلادی ». اونون گرامئر کیتابلاری نه قدر اؤنملی اولوب و بیزیم دیلیمیزی علمی ائله سه ده، بیز هله اونون سؤزون سونرا دانیشاجاییق.
عالیم تاریخ کیتابیندا تورک لرین تاریخ بویی دنیا دا اسطوره اولماسین و عصیر لر بویی مدنیت لر و حکومت لر قورماسین، و قه درین ایزله میش و تورک سویونون گونشین ایلکین اولادی اولماسین ثبوته یئتیرمیشدیر. ایندی ایسه بو تایا گلدیکده ایران تورک لری نین، ائله جه آذربایجان خالقی نین طا لعینه و پهلوی دؤورونده گئری قالماسینا ، و دیللری و تاریخلری تاپداق آلتیندا قالماسینا دوشونوردی و حکومتین سیخیشدیرماسینا رغما، یورولمادان و دینجلمه دن، بوتون ضییالی لاردان ایستیردی گنجلری و یئنی یئتمه لری سس سیز جه اویادیب، واونلاری وارلیق لارینا و کبملیک لرینه و اونی نئجه قورویوب ساخلاماسینا بیر تکلیف کیمی دعوت ائدیردی. او، اوشاقلاری گؤردوکده « بونلار بیزیم گله جک اومودلاریمیز دیر! » دییه آلقیشلیردی. دئمه لی او دا« دکتر هیئت » و باشقا لاری تک، تورک قایغسیلا یاشییان و تورکون دانیشان دیلی، چیرپینان اوره گی، دایاغی و دیره گی ایدی. منجه او بیر گؤند ریلن ائلچی کیمی وظیفه داشیردی، چونکی اونو بو ساحه گؤردوگومده، دوغوردان دا چوخ جیددی و اؤهبه لی ایدی . ایستر یازیلاریندا، ایستر شعرلرینده، ائله جه دانیشیقلاریندا، یاخود سسینده و سیماسیندا، دئدیگی سؤزلره دئرین اینامی و یقینی اولاراق ، سؤزلری اثرلی و دگرلی ایز بوراخیردی. سانکی او تکجه بو ایش دن اؤتری گلمیش و ایشی و سؤزی، سیماسی، یالنیز و یالنیز اونی یئتیرمک و دئمک ایدی ؛ سانکی بو ایشین مأموری ایدی و بوندان باشقا بیر ایشی و وظیفه سی یوخ ایدی.
بیز اونی بو وظیفه نی صداقتله یئرینه یئتیرمکده هر یئر ده گؤروروک : ایستر شهرلرده، ادبیات اوجاق لاریندا، ائولرده، دئرنکلرده ؛ ایستر بیر اؤیرتمن کیمی، گنجلر، طلبه لر، یئنی یئتمه لرایچینده، ایستر بابکین بذ قلعه سینده، قره داغدا داش یازی لاری نین اؤنونده، سالماسیمیزدا« گولوزان » کندینده بیر آراشدیریجی کیمی ایستر آوروپادا ، عرب اؤلکه سی عراق دا یاشییان تورکمن سویداشلاریمیزین ایچینده، ایستر مینی بوس دا تبریزه یول دؤیرکن … من عالیمین بودرجه چالیشقان و جیددی اولماسین دوشوندوکده چوخ تعجوبله نیرم. آخی او بیر اختیار اینسان کیمی، ائله او یاش - باش دا، او دوشگونلوکده، او سن – سال دا ! بودرجه جیددی و کؤنوللی اولماسی نه قدر تعجوبلی ایدی !؟ عالیمه گؤره یازیلان « اینجی دیلیم » اثرینده اوخویوروق : « او ادبیات فاکولته سینده حاضیر اولماق اوچون شبستر- تبریز آراسی ۶۵ کیلومترلیک یولی مرتب گئدیب گلیردی. ۷۰ یاشلی قوجامان قورقود آتامیز یای دئمیر، قیش دئمیر، یولون اوزاقلیغین و خطرین سایمیر، ایستی، سویوق، قار، کوله ک، یاغیش دا، سئوه – سئوه گلیب گئدیر و کلاس لاردا تمناسیز تدریس ائدیر و مدنیت ایمیز اوچون لازم اولان متخصص لری تربیت ائدیردی. »
عالیمی « سالماس » دا گؤردوکده، منه بئله گلیر کی اونون باشا باش حیاتی، دوشونوب داشینماسی، اوتوروب دورماسی، قیساجا هر شیئیی، یالنیز و یالنیز تورک لر، خصوصا آذربایجان تورکلری اولموشدور. دئمه لی او بیزیم وارلیغیمزی قوروماق اوچون توپلوملارا، اوجاقلارا باش چکیب و اولدوقجا اونلاری اؤز کیملیکلرینه یؤنتمیش ؛ و تاریخ و کولتور دگرلرین قوروماقا چاغریب، جان آتمیش دیر. بیر سالماسلی شهرداش ، سؤز گلیشی منه دئمیشدیر : من خوی شهرینده حپیس خانادا اولارکن اونی تانیدیم. او بیر نئچه گون ایچینده تورکون تاریخین و نه اولدوغون دان سؤز آچیب بیزلره تانیتدیرمیش دیر. آنجاق بیراینسان بوندان آرتیق نه ائده بولر کی… ؟!
وقتیله سالماسا گلدیکده، عالیم« گولوزان هارادیر» دییه، سوروشور، اورا گئدیر و کندین آدی« گیلزان » حکومتی ایله بیرگه اولدوقدا ( اولسون کی اورمیه گؤلونون باتی طرفینده بیر مدنیت ایمیش دییه ) اورانی یوخلور و یادداش گؤتورور. یا خود « اولهو یا اولخو » سالماسین ان ایلکین مدنیت تملی و شهر یئری و قرارگاهی اولدوقدا « اوچ قارداش » داغینا گؤز آتیر. چونکی عالیم اؤز کیتابیندا باتمیش شهرین گئچمیش مدنیتین و اوردا اولان خلقین ال ایشلرین، هونرین، اینجه صنعتین آراشدیریب و آشورلارین بورایا وحشیجه سینه آخین ائدیب و دارباداغین ائتمه سین قلمه آلمیشدیر. هله سؤز گلیشی ، منیم بیر مقاله می گؤزدن گئچیررک « آقای غ…. سیز بو شهرین ( سالماسین ) گئچمیشین، یالنیز ۳۰۰۰ ایل قه در قئید ائتمیسیز ! ایشیم یوخ ! حالبوکی من بوکیتابدا ( ایران تورکلری نین اسکی تاریخی » نده سالماسین ان آزی ۷۰۰۰ ایل گئچمیشین آراشدیریب یازمیشام » دییه منه انتباه وئرمیشدیر. ائله بو سؤزی دئدیکده قارا سامسونتین تیخلی ییب آچاراق، توخ قهوه ای بویاقلی بیر کیتاب چیخاریب : بو منیم یازدیغیم « ایران تورک لری نین اسکی تاریخی » دیر دییه، اونی آرایا قویموشدور. کیتابی گوردوکده او قدر سئوینیریق کی آز قالا بیر بیرین الیندن قاپیریق ! دئمه لی نه قدر صبیر سیزله گؤزله میشدیق بو تاریخ کیتابین ! دئمک چاپ دان بوراخلمیش و آذربایجان تورکلری نین تاریخین یئکون لاشمیش دیر ! سانکی منه دونیالاری وئرسینلردییه!. دوشونورم به به ! بو کیتاب بیزیم میللتین کیملیگی، میللی گوونی، میللی وجدانی، میللی غرورو و هرزادی دی . چونکی بو کیتابدا اؤز طالعی میزی، قدریمیزی، اولو بابالاریمیزین ظفرلرین و اوغورلارین، مغلوبیتین، آختاریب تاپیریق. ائله جه مدنیتی میزی، کولتوروموزی و گئچمیشی میزی دییه.
بیر عالیمین دئدیگینه گؤره : دونیادا تاریخ سیز و سجیللی سیز میللت لر، آوارا گور، گوون سیز و دایاق سیز اولوب، یادائللره یئنه لیب، سارسیلیب، کوله کیمی استعمارا اوغرامیشلار. لکن اولو بابالاریمیز دئمیشکن : « کیشی نین آرخاسی داغا دایانارسا، باشی اوجالیب عرشه چاتار! » اودور کی بیز ایندی بو سندلی ثبوتلی کیتابی اوخودوقدا، بیرداها شوونیست لرین باشی بوش و معده گوجو اویدورمالارینا، آریاچیلارین قوندارما سؤزلرینه، اونون - بونون یالان ایددعالارینا اینانمامالی و تکجه اؤز تاریخیمیزه اینانیب دایانما لی ییق. چونکی تاریخیمیز دوغرو و دوزگون و اؤنملی قایناقلار و فاکتلارلا باغلی یازیلمیشدیر. دئمه لی بو گون تاریخیمیز، دیل گرامئریمیز، داغ کیمی آرخامیزدا دایانمیش دیر.
عالیم بوکیتابدا، بیزیم گؤزل هونریمیزی، نجیب موسیقی میزی، اینجه صنعتی میزی، فولکلورو ادبیاتمیزی، غرورلو گئچمیشی میزی یازیب یاراتمیش و ائله جه اونی قورویوب ساخلاماغا چاغیرمیش و بو سؤزونده حق جارچسی اولموشدور. عالیم بو سؤرونون جوابیندا : پروفسور! سیزجه گنجلر و یئنی یئتمه لریمیز، حال حاضر دا و بو سیخینتی هاوا دا و دوروم دا، آذربایجانا و آنا یوردلارینا، نه قوللوق ائده بوله للر ؟ دئمیش دیر : « اونلار ایندی تکجه بیرایش گوره بیله للرکی، اونون دا هئچ نه قورخو- قاداسی یوخدی، لکن اولدوقجا اؤنملی و دگرلی و چوخ گؤزل باشلانیش دیر؛ اودا تورکون فولکلور، افسانه لر،حئکایه لر، بایاتی لار، ماهنی لاری، دئییشمه لر، عاشیق سؤزلری، ضرب المثل لر،لایلالار، نه بولوم عادت عنعنه لری دی، ها بئله رسوملاری توی - بایرامدا، عزا گونلرینده و… بئله بئله شیئی لری یازیب یاراتمالی و توپلامالی دیرلار ؛ چونکی بونلار اولدوقجا آذربایجانین خالقنی تانیتماغا و گئنیش ادبیات ساحه سینده دوشونماغا و ائله جه اؤزکولتورون قورویوب ساخلاماغا بیر اؤنملی گیریش و آددیم دی و کیمسه اونا بیر سؤز دئمز. – چونکی علمی آراشدیرما دی. آنجاق بیر گون، کیمسه بیزیم وارلیغیمیزی سوروشورسا بئله، بیز اونی گؤستر مه لی و آرایا قویمالییق.
عالیم سلماسا گلمیش کن، بیزلر دوسلار لا بیرگه، نئچه ساعاث بیرلیک ده اونون باشینا یغیشدیق و چوخ سؤزلر بئله دئییب - دانیشدیق. او یورولمادان هامسینا جواب وئردی و هله دانیشماغا دا چوخلی سؤزو واریدی. بیز آذربایجانین طالعیندن، قره باغین گله جه ییندن، روسلارین حقسیزجه ایشلریندن، ائرمنستانین تجاووزوندان دانیشدیق و اونون رئال اومیدلرینه و خوش با خیشلارینا ایناندیق. عالیمه گؤره : « جغرافیا ارمنستانا قا رشی دیر، هابئله یئرآلتی معدن لری و انرژی ماتریال لاری نین اولماماسی ، دنیزه یول تاپماماسی، اکونومی دورومونون سیخنتی سی، وباشقا شئیلربئله… ائله جه روسلارین اوزون زماندا اونلارا نه وئره بوله جکلری دییه … ؟ دئمک اونلارا تکجه ائرمنی لوببیلری آمئریکادان وآوروپا دان یاردیم گؤستریر و بودا نه قدردوام ائدربیلر کی !؟ آنجاق اونون قناعتینه گؤره، ائرمنیلر زمانلا قره باغی اؤتوروب گئتملی دیرلر… »
نهایت ده عالیم اؤز ایسته یین چوخ جیددی اولاراق دیله گئتیره رک : « بیز شوونیزمین قارشی سیندا اؤز دیلی میزی، تاریخی میزی، ادبیاتمیزی، کولتوروموزی قورویوب ساخلامالییق دییه » تاپشیریق وئریر. هله سؤز گلیشی : « دکتر! آنجاق زامان بیزیمله دیر و بیزیم خئیریمیزه گئدیر» دئدیکده، قاش قاباغی قیریشاراق :« یوخ ! سیلاح دوشمن الینده دیر، دئمک هر جوره تاپشیریق، تکنولوژی، درگی، تئلویزیا، قدرت، پول و ایمکان اونلار دا دیر دییه، اؤز دئرین نیگرانلیغین بیلدیریر. »
نه ایسه آخشام چاغی قوجامان عالیم وعده لی دعوت اولدوقدا گئدرکن، نه قدر یاشلی و فیزیکی دورومدان آغیر اولسا بئله، الینده بیر آغیر سامسونت داشییر. اونون سامسونتینه یاردیمجی ایسته دیگیمده ؛ چوخ ساغولون، زحمتیزه راضی دگیلم، من هئچ یورولمورام دییه،گولومسه ییر و کیفی الیمدن آلیر ! دوغوردان داکیف نه قدر آغیردی ! و آغیر اولسا بئله اوهله ده یورولمامیش دیر! تاسفله بو بیزیم اول و آخیر گؤروشوموز اولدی. وبیز بیر داها اونی گؤره بیلمه دیک، سانکی بیر یوخو کیمی! ایندی او بیزیم آرامیزدا اولمایینجا اونی آرتیق دوشونوروک…
منجه دکتر زهتابی نین آلین یازیسی بیر سامورائی کیمی، یاخود شیرازلی دکتر حمیدی نین« قو » قوشی شعری کیمی، یا ایله جه اگیلمز و سارسیلماز بیرقول- بوداقلی چینار آغاجی کیمی ایدی. بیر افسانه یه گؤره « قوقنوس » بیر قوش اولاراق، عمرونون سون چاغیندا یانیب کول اولور و اونون کولوندن، اونا بئنزر بالاجا قوش لار تؤره نر و حیاتا گؤز آچار. ائله دکتر زهتابی دا بو عجایب و افسانوی قوش کیمی دیر. سانکی اوزون حیاتیندا، یانمیش و یانیب قورتولدوقدا کول اولموش، سونرا اونون کولوندن یئنی بیر قوشلار تؤره لمیشدیر. دئمه لی بؤیوک عالیمین یئرینه، بئجردیگی گنجلر، طلبه لر، یئنی یئتمه لر وآذربایجان وورغونلاری تؤره لیب، او مقصده دوغرو اوچموشلار.
باشقا بیر میثال لا، اونون آلین یازیسی بیر سامورائی کیمی ایدی. سانکی او، اؤزونی اؤلدورمه دن اؤنجه، تمامن حاضرلیق گؤرموش، یازدیغین یازمیش، دئدیگین دئمیش، گره کین یئرینه یئتیرمیش، آنجاق ائل – اوباسین، کولتورون، وارلیغین، تاریخین قورودوقدا، دؤیوشموش، سونرادا ئولموشدور. باشقا سؤزله : « پروفسور زهتابی اؤز میللتی نین حقلرینه اینانمیش و اوحقلرین آلماسینا اراده ائتمیش قورخماز، یورولماز، سارسیلماز… بیر قهرمان ایدی. » باشقا سؤزله او بیر قوجامان چینار کیمی اییلمه دن، یئنیلمه دن آیاق اوسته دوروب اؤلموشدور. آخی شاعر ه گؤره : « آغاجلار آیاق اوسته دوراراق اؤلرلر » دئمیشلر.
نه بولوم ! ندنسه« قو » قوشونی دوشوندوکده، او بؤیوک اینسانی یادا سالیرام. دئمه لی « قو » قوش لارین ایچینده بیر عظمتلی گؤزل لیگه، ووقارا، متانته و غرورلی دوروشوغا مالیک دیر. افسانه یه گؤره « قو » اوزاقلارا اوچوب گئتسه بئله، اؤلوم گونون بیله رک ، نهایت اوولکی یئرینه دؤنوب و اورادا ان گؤزل نغمه لرین اوخویوب دونیاسین دئییشر و بو اونون سون قدری دیر. منجه عالیم بیر« قو» کیمی قاناد آچدیقدا آرازین او تایینا اوچموش، ایللر بویی اوردا اولان سویداشلاریلا یاشامیش ، خزرین قوینوندا یوخلویان باکییا، سیبریانین اوزون اوزادی بایرلارینا، قزاقستانین اوجسوز – بیجاقسیز چؤللرینه ، عرب اؤلکه سی عراق دا یاشیان تورکمن لره، آوروپا دا چالیشان آذربایجان سویداشلار یمیزا یاناشمیش، و داها هارالارای گئزیب دولانمیشدیر، سونرا زمانه نین اولایلاری و گئچری اونی بیر داها اؤز وطنی ایرانا، آنایوردی آذربایجانا وگونئی محالیندا یئرلشن دوغما شهری « شبستر » ه گئتیرمیش و ایللر بویی اوردا سیغیشدیقدان سونرا نهایت ۱۳۷۶ نجی ایل دی آینین( ۱۰ ) اوندا، دورمادان و دینجلمه دن دونیایا گؤز یوموب، آنا توپراغین قوجاقلایاراق، قوینوندا ابدی یوخویا گئتمیش دیر.
دئمک آدام وارکی اونون وارلیغی تکجه حال حیاتیندا چتین لیک یارادا بیلر و اؤلدوکدن سونرا سوروملار آرادان قالخار، لکن آدام وارکی تکجه حال حیاتیندا یوخ، ائله جه اؤلوسوده چتین لیکلر تؤره در. دی آیی نین بیر سویوق گونونده دکتور زهتابی نین اؤلومونون آجی خبری گلیب چاتینجا ، یوزلر و مین لرجه طلبه، یئنی یئتمه، تورکچو و تورک سئور، یازار، ضییالی ، و مدرک اینسانلار، آذربایجانینیمیزین هر یئریندن توپلاشاراق، اونون جنازه تؤره نینده حاضراولوب ، یئنه سورونلار یارانمیشدی. ایندیسه، هله ایللر گئچسه ده، اؤلوموندن سونرا ایللر بویی اونا ایل دؤنومو، آغیرلاما تؤره نی توتدوقدا، یئنه چتین لیکلر یارانمیشدیر. دئمک اونون اؤلوب گئتمه سی هله ده چتین لیکلریارادار و یارادا بولرمیش بئله !
تاسوفله ذکالی عالیم چوخ یاشاسادا، آرامیزدان تئز کؤچوب و دونیا سین دئییش میشدیر. بو ایز قویان اینسان آنا یوردوموزون خلقینه بیر بؤیوک آغ ساققال کیمی ایدی. بیر یازار حقلی اولاراق دئمیشدی : «…دوغوردان دا او، عؤمرونون سون یئددی ایلینده ۷۰ ایل یاشادی و ۷۰۰۰ ایل لیک مدنیتی میزی اوزه چیخارتدی. ص ۱۹ همان » بیز اونون یئری نین بوشلوغون و بوش اولماسین هله ده حیس ائدیب دویاجاییق. اوندان صونرا آرتیق حیات دوام ائده جک؛ و دوام ائله دیکده بئله، اونون صادق یولجو لاری اونون تاپشیریقلارین، سؤزلرین ایزله ییب یئرینه یئتیره جکلر. بئله لیکده، دئمک، پروفسور هله ده یاشییرو یاشیاجاق. چونکی اؤزی، سؤزی و اثرلری دانیشیر و ایز بوراخیر. اینانیریق کی ایللراؤتوب گئچسه ده، هله زهتابی جنابلاری مجلیس لریمیزده، توپلوملاریمیزدا، شعریمیزده، سفره لریمیزین لاپ یوخاری باشیندا اوتوروب و بیزلره یئنه یول گؤستره جکدیر. دئمه لی او بیر گوزگو کیمی پارچالانسادا، یوزلر گوزگو اولوب، هربیری بیر زهتاب و بیر آذربایجان وورغونی اولاجاقدیر. منجه او گون چوخ اوزاق و ایراق دگیلدیر ! سؤزون سونونو بیر چین جه یازیلمیش تورک شعریله بیتیریب و اونی بؤیوک عالیم و آغ سققالیمیزا اتحاف ائدیرم.
اولا کی اوستادیمیزین روحی شاد اولسون :
آی پارلاییر، اولدوزلار آخیب گئدیر !
منه گلیب گلمه مه یین، بیر داها سؤیله!
یالنیز، سنین ساکیت لگین دوشونورم
و دوشوندوکده بئله، سنی هئچ اونوتا بیلمیرم… !
اتک یازیلار:
- همان اثر ۱۶ نجی صحیفه
- همان یازقی ص ۱۷
۲۲ / ۵/۱۳۸۴
بازنگری بهمن ۸۶
قایناق:
www.hbayat.com
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر